لزوم توجه به کیفیت فضای سبز باغ شهر سابق تبریز
لزوم توجه به کیفیت فضای سبز باغ شهر سابق تبریز

یادداشت اختصاصی نسل تدبیر به قلم 《احمد بایبوردی 》 را در این نوشتار بخوانید.

به گزارش نسل تدبیر؛ در لایحه قانونی حفظ و گسترش فضای سبز در شهرها توجه به مواد زیر ضروری می باشد.

‌ماده ۱ – به منظور حفظ و گسترش فضای سبز و جلوگیری از قطع بی‌رویه درختان قطع هر نوع درخت در معابر، میادین، بزرگراه‌ها و پارکها، باغات و‌محلهایی که به صورت باغ شناخته شوند در محدوده قانونی و حریم شهرها بودن اجازه شهرداری ممنوع است. ‌ضوابط مربوط به چگونگی اجرای این ماده پس از تهیه توسط شهرداری و تصویب شورای شهر قابل اجرا است.

‌ماده ۲ – شهرداریها در محدوده قانونی و حریم شهرها مکلفند طرف مدت یک سال شناسنامه شامل تعداد و نوع و محیط و سن تقریبی درختان‌محلهای مشمول این قانون را تنظیم کنند و این شناسنامه هر ۵ سال یک بار قابل تجدید، و سند اجرای این قانون می‌باشد.

‌تبصره – شهرداریها مکلفند درختان معابر، میادین، بزرگراه‌ها و پارکها را پس از تنظیم مشخصات آنان پلاک‌کوبی کنند.

‌ماده ۳ – مأموران شهرداریها بر حسب مورد می‌توانند برای تنظیم یا تطبیق برگ شناسایی درختان با در دست داشتن معرفی‌نامه و نمایندگی‌دادستانی وارد محلهای مشمول این قانون بشوند.متاسفانه مشاهده می شود که شهرداری برنامه مدونی برای برای شناسنامه دار کردن تعداد محدود باغ شهر سابق تبریز ندارد.

در جاهای مختلف بعضا شاهد قطع اشجار در نقاط مختلف شهری هستیم.در محدوده تملک شده پادگان ارتش وضعیت بسیار بحرانی است درختان دو طرف جاده احداثی در وضعیت بسیار نامطلوبی قراردارند رسیدگی کافی از لحاظ تغذیه وآبیاری صورت نمی گیرد وبه نظر می رسد این درختان در وضعیت قرمز قرار گرفته اند.

بنده بعنوان کارشناس کشاورزی وضعیت حیات درخت وانسان را به یک میزان دارای ارزش می دانم.تنها تفاوت در بی صدا بودن درخت می باشد که نمی تواند فریاد العطش را سر دهد.

اینکه ما به درختان تشنه وگرسنه توجهی نمی کنیم نشان دهند افول خصایص معنوی وانسانی در ماست.

امروزه مفهوم شهرها بدون فضای سبز در اشکال گوناگون آن، غیر قابل تصور است. گسترش شهرها باعث تشدید عوارض توسعه شهری بی رویه و ناپایدار شده است، که تشدید آلودگی های محیطی از مهم ترین این عوارض به شمار می آید که خود زمینه ساز از بین رفتن فضاهای سبز درون شهری و تغییر کاربری این گونه اراضی است.

این گسترش فناوری آنچنان در روان و احساس بشر قرن بیست و یکمی آثار نامطلوب گذاشته که همبستگی ذاتی و دیرینه انسان ها با طبیعت به جدایی کشیده شده و آثار آن در انسان خموده، عصبی و به ظاهر متحرک نمایان شده است و یگانه وجه پیوند دهنده بین انسان و طبیعت، پناه بردن انسان به دامان فضاهای سبز عمومی و پارک های شهری است.

اهمیت فضاهای سبز شهری تا بدان حد است که امروزه وجود این کاربری به عنوان یکی ازشاخص های توسعه یافتگی جوامع به حساب می آید.
رشد سریع شهرنشینی و به دنبال آن افزایش مشکلات زیست محیطی اهمیت مفاهیمی چون کیفیت زندگی، برای مطلوبتر نمودن محیطهای مصنوع را نمایان نموده است.

در این میان، فضاهای سبز شهری دارای ویژگیهایی است که آنها را به فضاهای مناسبی برای ارتقای کیفیت زندگی انسان تبدیل می¬کند.

مکانهایی مانند پارکها، درختان و آبها در شهر، خدمات زیست¬محیطی، اجتماعی و فیزیولوژیکی را فراهم می¬کند که در زیست پذیر نمودن شهرها اهمیت بسیاری دارند.

این امر زمانی اتفاق خواهد افتاد که این فضا خود دارای ساختار و ویژگیهای کمی و کیفی مناسبی بوده، که بتواند نقشهای واگذار شده و مورد انتظار را به خوبی ایفا کند.

رشد سریع شهرها را می¬توان از بزرگترین تهدیدکننده¬های محیط زیست برشمرد، که تأثیرات آن به ساکنان شهرها یعنی انسانها منتقل خواهد شد و تأثیری بس فرساینده بر روح و جسم انسان شهری باقی خواهد گذاشت .

مطالعات نشان داده است که افزایش جمعیت و گسترش شهرنشینی موجب تبدیل فضاهای سبز شهری به سطوح بتنی خشن و نفوذ¬ناپذیر می¬شود و این روند به ویژه در کشورهای در حال توسعه و جهان سوم نمود جدی¬تری دارد.

رشد صنعت و افزایش جمعیت در شهرها، به ساخت و سازهای سوداگرانی منجر شده است که به موضوعات بهداشتی، تأمین نور کافی و هوای سالم و فضاهای گذران اوقات فراغت توجه کافی نمی¬کنند. از سوی دیگر، ضرورت ایجاد کاربریهای جدید شهری، برای پاسخ گویی به نیازهای روزافزون شهرنشینان به تدریج باعث کاهش سهم فضای سبز و باغهای شهری شده، که پیامد آن محدود شدن دسترسی انسان شهرنشین به طبیعت است.

اما بنا به دلایلی، از اوایل قرن بیستم به بعد انسان شهرنشین توجهی دوباره به طبیعت و فضای سبز نشان داد، که نمود عینی آن ایجاد باغهای کاربردی به جای باغهای تفریحی است که به نیازهای جدید شهروندان پاسخ می¬دهد.

هدف اصلی در طراحی فضای سبز (پارک های شهری ، جزیره های سبز محلی و مانند آنها) دستیابی به آثار اجتماعی و روانی آن در هرچه نزدیک تر کردن انسان و طبیعت به یکدیگر است.

از تمام کارکردهای فضای سبز در ساخت کالبدی شهر و حتی کارکردهای زیست محیطی آن نیز می توان انتظار بازدهی اجتماعی و روانی داشت. انسان در هر شرایطی روزانه به چند ساعت سکوت و آرامش نیاز دارد.

این نیاز با فشردگی جمعیت در محل مسکونی زندگی آپارتمان نشینی در آینده بیشتر هم خواهد شد، بنابراین از این دیدگاه نیز ایجاد و توسعه فضاهای سبز شهری که انسان بتواند دست کم روزانه ساعتی را در آرامش و دور از هیاهو بگذراند، به صورت ضرورت واقعی خودنمایی می کند. بسیاری از شهروندان تبریزی که محروم از ارتباط نزدیک و صمیمی با طبیعت هستند و در حصار مشتی آهن‌پاره و بتون و آسفالت، از محل مشاغل کاذب خود امرارمعاش می‌کنند و کار بی‌معنی و تکراری خودشان را روزهای متوالی و بدون احساس خلاقیت انجام می‌دهند بیش از سایر افراد در برابر انواع بیمار‌های جسمی و روحی آسیب‌پذیر هستند .

نحوه کشت ومخصوصا نگهداری درختان در عرصه فضای سبز تبریز غیر علمی می باشدوضرورت توجه مدیران شهری وشورای اسلامی شهر در این زمینه بیش از پیش احساس می شود.درختان در حاشیه اتوبان شهید کسایی اکثرا برروی بستر های خاکی آهکی ومارنی احداث شده است وبعضا درصد شیب در کشت گونه ها رعایت نشده است.

با توجه به بستر نامساعد خاکی در اکثر فضای سبز شهر تبریز لزوم استفاده از روشهای نوین تغذیه گیاهی بیش از پیش احساس می شود.در برخی گونه های درختی ما ناگزیر از استفاده از روشهای نظیر تزریق در تنه هستیم.

سرانه عبارت است از مساحت، تقسیم بر جمعیت، در واقع سرانه عبارت است از مقدار زمینی که به طور متوسط از هر کدام از کاربری‌ها به هر نفر از جمعیت شهر می‌رسد. در تعیین سرانه عواملی از قبیل قیمت زمین، نوع درآمد، امکانات گسترش شهر، موقعیت اقلیمی و طبیعی شهر مسائل اجتماعی، آداب و رسوم، نیاز‌های جمعیت به تأسیسات رفاهی، نوع معیشت، تکنولوژی ساختمان و … مؤثر است. امروزه در بیشتر کشور‌ها میزان سرانه هر یک از خدمات شهری نشان‌دهنده میزان رفاه و کیفیت زندگی در شهرها می‌باشد.

در این میان سرانه فضاهای سبز نیز به عنوان یکی از فاکتور‌های مهم افزایش سطح زندگی در شهرها می‌باشد. همچنین با توجه به اهمیت فضاها و لزوم ایجاد در شهر‌ها به منظور لطافت هوا و تفریح مردم و زیبایی شهر بایستی استاندارد مشخصی برای ایجاد فضاهای سبز وجود داشته باشد زیرا هر اندازه که فضای سبز در سطح شهر توسعه یابند کافی نخواهند بود.

مقوله سطوح و سرانه سبز را صرفاً می‌توان در مورد فضاهای سبز عمومی مطرح کرد. زیرا فضاهای سبز خصوصی نیمه عمومی و فضای سبز حاشیه معابر هرچند در بازدهی اکولوژیکی نقش مؤثری دارند اما بنا بر ماهیتشان فاقد عملکرد اجتماعی‌اند.

در دنیای صنعتی امروز پیشرفت در زمینه‌های مختلف صنعت، تکنولوژی و… به یکی از مهمترین دغدغه‌های کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه و حتی جهان سوم تبدیل شده است .

متوسط ٣٠ مترمربع برای هر فرد است. شاخص تعیین شده از محیط زیست سازمان ملل متحد ٢٠ تا ۵ مترمربع و در جایی مانند ایالت متحده ٧۵ متر مرع به ازای هر فرد است.

این در حالی است که بر اساس مطالعات و بررسی‌های وزارت مسکن و شهرسازی، سرانه متعارف و مناسب فضای سبزی شهری در ایران حدود ٧ تا ١٢ مترمربع برای هر فرد ایرانی است و شهر همدان تنها دارای یک بیستم فضای سبزی است که ( طبق نظر کارشناسان مسکن و شهرسازی ٩ مترمربع برای هر فرد ) بدان نیاز دارد.

در گزارش مطالعات گروه برنامه‌ریزی شهری وزارت کشور این نقل قول آمده است که زندگی سالم در جایی امکانپذیر است که سهم سرانه هر فرد از فضای سبز در منطقه مسکونی از ٣٠ تا ۵٠ مترمربع کمتر نباشد. و برای رسیدن به پارک بیش از یک ربع ساعت وقت نگیرد .

سرانه فضای سبز در شهرهای مهم جهان مثل آمستردام ١۶متر در شیکاگو ٢٠، نیویورک ١١، لندن ٩، کپنهاگ ١٠، پاریس ٧۴/٧ ، در شهر رم نیز ۶ متر می‌باشد.که اینها نشاندهنده اهمیت این فضاها برای شهروندان می‌باشد.فضای سبز شهری به عنوان بخش جاندار محیط شهری مکمل بخش بی جان شهر، یعنی ساختار کالبدی شهر، می‌باشد.

امروزه جامعه شناسان، روانشناسان و پزشکان بر این باورند علاوه بر تأمین بهداشت جو و محیط مکان‌های مسکونی، نقش مثبتی در سلامتی شهروندان، بر عهده دارند که از مهمترین آن می‌توان به تأثیرات آن بر زندگی شهروندان می‌باشد که روزانه ساعاتی را برای گذراندن اوقات فراغت خود در این گونه فضا‌ها می‌گذرانند.

با توجه به مطالب بالا می‌توان به اهمیت و نقش مهم این فضا‌ها در کیفیت زندگی شهر و سلامت روحی و روانی شهروندان پی برد.

سلامت شهروندان و پایداری شهری و کمیت و کیفیت و بازدهی روانی اجتماعی و اکولوژیکی فضاهای سبز شهری یکی از آثار طراحی و برنامه‌ریزی مناسب شهری می‌باشد که باید تمام تلاش مسئولین و دست اندرکاران امور شهری برای برآورد آن باشد.

به ویژه در طراحی و برنامه‌ریزی برای احداث شهر‌های جدید باید این کاربری باتوجه به نیاز‌های هریک از شهروندان طراحی و مکانیابی گردد.امیدواریم برنامه ریزان شهری تبریز برنامه های منسجم ومدونی برای افزایش فضای سبزی شهری داشته وبه موقع اجرا نمایند.امسال استفاده از عوارض آلایندگی شرکت های پتروشیمی وپالایشگاه فرصتی بدیع برای شهر تبریز برای توسعه وسیع سرانه فضای سبز وارتقا شاخص های زیست محیطی شهری بود که متاسفانه به درستی از آن بهره برداری نگردید.

منابع

۱٫ بهرام سلطانی، کامبیز،« طرح بررسی اثرات توسعه بر فضای سبز تهران» انتشارات سازمان محیط¬ زیست، ۱۳۸۷، صفحه ۴۱٫

۱٫ Staley R. Samuel 2004 .Urban Planning, Smart Growth and Economic Calculation: an Austrian Critique and Extension, Kluwer Academic Publishers, manufactured in the Netherlands, pp. 256-283.

۲٫ کاشانی جو، خشایار« باز شناخت رویکرد¬های نظریه به فضاهای عمومی شهری» مجله هویت شهر. ۱۳۸۹، سال چهارم، شماره ۶: صفحه ۹۶٫

۳٫ علی اکبری، اسماعیل« رویکردی مفهومی به تأثیر سیمای شهری به الگوهای رفتاری» مجله انجمن جغرافیایی ایران، ۱۳۸۴، سال چهارم، شماره ۱۰: صفحه ۴۴٫

۴٫ حجتی، وحیده، مضطرزاده، حامد،« طراحی خیابانهای شهری با محوریت توسعه¬¬ی پایدار» فصلنامه جستارهای شهرسازی. ۱۳۸۹، سال نهم، شماره ۳۱: صفحه ۶۷٫